𝗦UA SANTIDADE PAPA FRANCISCO NIA MENSÁJEN BA (LABARIK DEFISIENTE SIRA, NAI-LULIK SIRA NO MISA SOLENE IHA TASI-TOLU)

“Ita sei la entende domin Jesus Nian bainhira ita la prátika domin.
Fahe domin ho maluk sira ne’ebé presiza liu sai nu’udár programa ida, imi nia programa, ida-ne’e mak programa sarani Kristaun nian.
Ha’u hakarak hato’o obrigadu bá buat ne’ebé imi halo no ha’u hakarak hato’o obrigadu bá kiik-oan sira,
labarik feto no labarik mane ne’ebé oferese-an hodi fó sasin katak sira husik sira nia-an atu bele hetan atensaun.
Tanba sira ne’e hanorin ita oinsá husik ita nia-an atu Maromak tau-matan,” Papa Francisco hateten.

Sua Santidade Papa Francisco kontente hasoru-malu no hasé labarik sira ho defisiénsia iha eskola
Irmãs Alma no haraik bensaun bá sira.
(Média-GPM)

Maun alin bispu doben sira, amlulik no diákonu sira, relijiosa, relijiosu sira, seminarista, katekista doben sira, maun alin no feton sira hotu, bom dia.
Foinsa’e barak (seminarista, relijiosa foinsa’e sira) hela iha liur. No ohin bainhira ha’u haree amu bispu, ha’u dehan ba nia atu harii katedrál ne’ebé boot liu, tan hetan vokasaun barak grasa ida duni. Ita fó agradese ba Na’i no fó mós agradese ba misionáriu sira ne’ebé mai molok ita. Bainhira ita haree ema ne’e [Sr. Florentino de Jezús Martins ho tinan 89. Ba nia Santo Padre dehan katak nia halo kompetisaun ho apóstolu S.Paulo], ne’ebé katekista iha nia moris tomak, ita bele komprende grasa misaun ne’ebé saran tiha mai ita. Ita fó agradese ba Na’i tan bensa ida ne’e ba Kreda. No ha’u haksolok hetan malu iha imi-nia leet, iha viajem iha ne’ebé ha’u haree ha’u an nu’udar peregrinu (ema la’o rai) iha rai sira lorosa’e nian. Ha’u fó agradese ba Mons. Norberto Amaral ba liafuan hirak ne’ebé nia hato’o mai ha’u, hodi fó hanoin katak Timor Lorosa’e ne’e rai ne’ebé hela iha “mundu nia rohan”. Ha’u mós mai hosi mundu nia rohan, maibé imi liu fali ha’u. No ha’u gosta dehan: tan imi hela iha mundu nia rohan mak imi hela iha Evanjellu nia sentru loloos, tan iha mundu nia rohan mak sei hetan Evanjellu nia sentru. No ida ne’e paradoxu ida ne’ebé ita tenke aprende: iha Evanjellu, rohan sira mak iha sentru no Kreda ida ne’ebé la iha kapasidade atu hela iha rohan no subar an deit iha sentru mak Kreda ne’ebé moras todan.

Kontráriu, bainhira Kreda hanoin ba liur, haruka misionáriu sira, nia bá mundu nia rohan sira ne’ebé mak sentru, Kreda nia sentru. Obrigadu tan hela iha rohan. Basá ita hatene didi’ak katak iha Kristu nia fuan, moris nia perferia sira hela iha sentru. Evanjellu nakonu ho ema sira ne’ebé hela iha ninin, iha rohan sira, maibé Jezús halibur tiha sira no sira sai protagonista esperansa nian ne’ebé nia mai lori.
Ha’u haksolok ho imi no tan imi, basá imi mak Na’i nia eskolante sira iha rai ne’e. Hodi hanoin imi-nia haka’as an no iha dezafiu sira ne’ebé imi tenke enfrenta, ha’u hanoin fali liafuan ida ne’ebé sujestivu liu hosi S. João nia Evanjellu, ne’ebé haktuir mai ita sena furak no íntima ida ne’ebé akontese iha Jezús nia belun sira nia uma; Lázaro, Marta, María (haree Jo 12, 1-11). Iha momentu ida, sira han daudaun, Maria «foti libra ida mina morin nian hosi nardu momoos, ho folin boot. Ho mina ne’e, nia kose Jezús nia ain no hamaran nia ho nia fuuk rasik. Uma tomak hakonu ho iis mina morin ne’e » (v. 3).

Kona-ba ida ne’e ha’u hakarak hanoin lai hamutuk ho imi: mina morin, Kristu nia mina morin, Evanjellu nia mina morin, don ida ne’ebé imi iha, don ne’ebé fó saugate deit ba imi, maibé imi tenke tau matan no ita hotu hamutuk iha vokasaun atu halers nia. Tau matan ba mina morin, tau matan ba mina morin, Evanjellu nia don ne’e ne’ebé Na’i fó ba rai Timor Lorosa’e ne’e, no halekar mina morin ne’e.

Uluk, tau matan ba mina morin. Ita prezisa nafatin atu fila fali ba nia hun, ba don nia hun, don ne’ebé ita simu tiha, don ita-nia an nu’udar sarani, ita-nia an nu’udar amlulik, relijiosu ka katekista. Ita simu Maromak nia moris rasik liu hosi Jezús, nia Oan Mane, ne’ebé mate tan ita, nia haraik mai ita Espíritu Santu. Mina kose tiha mai ita — ita kose tiha ona — ho mina ksolok nian; no apóstolu S. Paulo hakerek: «Ita mak Kristu nia morin atu serbí Maromak» (2 Co 2,15).
Feton doben sira, maun alin doben sira, imi mak Kristu nia morin! No símbolu ne’e la fuik ba imi; iha loos iha ne’e, iha Timor mak moris uain ai kameli, ne’ebé nia ai fó morin folin boot no ema hosi povu no nasaun seluk buka. Bíblia rasik hahí nia folin, bainhira nia haktuir katak liurai feto Sabá ba vizita liurai Salomaun, hodi hasa’e ba nia nu’udar presente ai kameli nian (cf. 1 R 10,12). Ha’u la hatene se liurai feto Sabá nia, molok to’o ba Salomaun, to’o mai Timor Lorosa’e — se mak hatene —, no foti ai kameli hosi ne’e.

Feton no maun alin sira, imi mak Kristu nia mina morin, mina morin ne’ebé folin boot liu fali mina morin Fransa nian. Imi Kristu nia mina morin, imi mak Evanjellu nia mina morin iha rai ne’e. Hanesan ai kameli hun, matak nafatin, maka’as nafatin, ne’ebé sai boot no fó fuan, nune’e mós imi mak eskolante misionáriu sira ne’ebé Espíritu Santo hamorin tiha atu hamorin Maromak nia Povu Santu nia moris. Maibé ita la bele haluha buat ida: ita tenke tau matan ba mina morin ne’ebé ita simu tiha hosi Na’i, tenke haree nia ho kuidadu, ho atensaun boot, hanesan María hosi Betánia tau matan ba nia, nia rai hela mina ne’e ba Jezús. Nune’e mós mak ita tenke rai hela domin, rai hela domin. Keta haluha liafuan ida ne’e: ita tenke rai hela domin ne’ebé ho nia Na’i hamorin ita-nia moris, atu la bele estraga ka lakon nia iis. Ne’e katak sá? Ne’e katak ita hanoin nafatin don ne’ebé ita simu — buat hotu ne’ebé ita iha mak presente ida, ita tenke hanoin ida ne’e —, hodi hatene katak mina morin la’os atu hamorin ita-nia an maibé atu kose ba Kristu nia ain, hodi haklaken Evanjellu, serbí ema ki’ak sira; ne’e katak matan moris ba ita an rasik, basá mediokridade no laran la manas la malirin espiritual mosu nafatin. No ha’u hanoin buat ida ne’ebé kardeál de Lubac dehan kona-na mediokridade: “Buat aat liu ne’ebé bele mosu ba Kreda nia feto no mane sira mak monu ba domin ba mundu, ba mundanidade espiritual”. Matan moris bá, rai hela mina morin ne’e ne’ebé halo ita moris maka’as liu. No ha’u dehan tan buat ida: ita haree ho gratidaun história ne’ebé mosu molok ita, fiar nia musan ne’ebé misionáriu sira kari tiha iha ne’e. Ema na’in tolu ne’e ne’ebé foin ko’alia: relijiosa ne’e ne’ebé pasa nia moris konsagrada tomak iha ne’e, amlulik ne’e ne’ebé hatene akompaña nia povu iha momentu susar sira iha tempu malae sira ukun rai ne’e no diákonu ne’ebé ibun la toos atu haklaken Evanjellu, atu sarani ema. Ita hanoin modelu na’in tolu ne’e ne’ebé representativu história ita-nia Kreda nian. Mai ita hadomi ita-nia história. Nia mak musan ne’ebé kari tiha iha ne’e. [Nune’e mós mak] eskola sira formasaun nian [ba ajente pastorál sira no buat barak tan]. Maibé ida ne’e to’o? Iha realidade, ita tenke alimenta ahi fiar nian. Tan ne’e ha’u hakarak dehan ba imi: keta para haklean doutrina Evanjellu nian, keta para halo maturasaun iha formasaun espirituál, katekétika, teolójika; basá buat hotu ne’e nesesáriu atu haklaken Evanjellu iha imi-nia kultura ne’e no iha tempu hanesan, hamoos nia hosi forma uluk sira nian no dala ruma superstisiosa .. Haklaken fiar tenke inkultura an iha imi-nia kultura no tenke evanjeliza imi-nia kultura. Ida ne’e ba povu hotu, la’os deit ba imi. Bainhira Kreda ida la iha kapasidade atu enkultura fiar, nia la iha kapasidade atu esprime fiar iha valór sira rai nian, Kreda ne’e sei sai Kreda moralista no kiuk (la buras). Iha buat barak ne’ebé folin boot iha imi-nia kultura. Ha’u hanoin liuliu iha imi-nia fiar kona-ba moris hi’as no katak matebian sira-nia klamar hela besik. Maski nune’e, buat hotu ne’e tenke purifika iha Evanjellu nia naroman, iha Kreda nia doutrina nia naroman. Favór imi halo kompromisu iha ida ne’e bá, basá «kultura hotu no grupu hotu prezisa purifika an no prezisa sai matura.

No ohin mai ita haree pontu da-rua: halekar mina morin. Kreda moris atu evanjeliza, no ita iha vokasaun atu lori ba ema seluk mina morin midar moris nian, Evanjellu nia moris foun. María Betánia nian la uza nardu folin boot atu hamorin nian an, maibé atu kose ba Jezús nia ain, nune’e nia halekar iis morin iha uma tomak. Liu tan, Marcos nia Evanjellu dehan momoos katak María, atu kose mina ba Jezús, halo mina fatin alabastro nakfera, fatin iha ne’ebé bálsamo morin hela bá (cf. 14,3). Bele halo evanjelizasaun bainhira ita barani atu “halo nakfera” fatin iha ne’ebé mina morin hela bá; “sobu muru” ne’ebé hale’u ita hodi sai hosi relijiosidade mediokre, moris hakmatek, moris deit ba ita rasik nia nesesidade. Ha’u gosta liu espresaun ne’ebé Irma Rosa dehan, ha’u gosta tebes. Bainhira nia dehan: Kreda ida ne’ebé la’o daudaun. La’os Kreda ne’ebé hamriik iha fatin ida deit, ne’ebé fila ba an deit, maibé Kreda ne’ebé manas tan paixaun atu lori Evanjellu nia ksolok ba ema hotu. No mós imi-nia rai, ho abut iha história sarani naruk, ohin prezisa impulsu foun evanjelizasaun nian, atu Evanjellu nia morin to’o ba ema hotu: mina morin rekonsiliasaun no dame liu tiha terus tinan sira funu nian; mina morin kompaixaun, ne’ebé tulun ema ki’ak sira atu hamriik no hamoris kompromisu atu halo di’ak liu tan rai nia moris ekonómiku no sosiál; mina morin justisa nian konta korupsaun. Matan moris bá, eh!

Dala barak, korupsaun bele tama iha ita-nia komunidade sira, iha ita-nia parókia sira. No ho dalan espesiál, prezisa halekar Evanjellu nia mina morin kontra buat sira ne’ebé hamo’e no hatuun ema, buat ne’ebé halo ema lakon nia dignidade no ida ne’ebé estraga ema nia moris; kontra plaga sira ne’ebé hamoris laran mamuk no terus, hanesan lanu ho tua, violénsia no la iha respeitu ba feto. Jezús nia Evanjellu iha kbiit atu transforna realidade nakukun sira ne’e hodi hamoris sosiedade foun. No imi-nia lia menon, relijiosa sira, ba hasoru falta respeitu ba feto sira hodi hatudu katak feto mak Kreda nia ema importante liu, basá sira tau matan ba sira ne’ebé prezisa liu: sira tau matan ba sira, akompaña sira. Ha’u foin vizita uma furak [“Irmãs Alma”] iha ne’ebé sira tau matan ba labarik sira ho defisiénsa (vizita molok enkontru ida ne’e), sira ne’ebé ki’ak liu, sira ne’ebé prezisa liu. Irma sira: sai Maromak nia povu nia inan bá, Motiva an atu “tur ahi” komunidade sira, sai inan bá. Ne’e mak ha’u hakarak dehan ba imi.

Irma no maun alin doben sira, ita prezisa impulsu Evanjellu nian, no ohin prezisa katak iha relijiosa, relijiosu, amlulik, katekista sira ne’ebé apaxionadu, katekista ne’ebé preparadu no kreativu. Kreatividade ne’e nesesária iha misaun. Kona-ba ida ne’e, ha’u fó agradese ba sasin kmanek ne’ebé katekista Sr. Florentino foin fó, nia dedika parte boot nia moris nian ba ministériu furak ne’e.

No ba amlulik sira, iha partikulár, ha’u hakarak dehan ba sira: ha’u haree katak povu hasee imi ho domin hodi hanaran imi “Amu”, ne’ebé iha ne’e mak títulu importante liu, no signifika “na’i”. Maibé ida ne’e la bele halo imi senti an superiór ba povu; imi mai hosi povu, moris mai hosi inan povu nian, sai boot hamutuk ho povu, keta haluha povu nia kultura ne’ebé imi simu tiha. Imi la’os superiór. Mós la bele halo imi monu ba tentasaun foti an no podér nian. No imi hatene oinsá tentasaun ba podér hahú? Ah, imi komprende, no? Ha’u nia avó feto dehan mai ha’u: “Diabu tama nafatin liu hosi bolsu”. Hosi ne’ebá mak diabu tama. Tama nafatin liu hosi bolsu. Favór ida, keta hanoin ministériu hanesan prestíjiu sosiál. Lae, ministériu mak serbí. No imi ida karik la senti an atu serbí povu, bá husu konsellu hosi amlulik sábiu ida atu tulun imi moris dimensaun importante liu ida ne’e. Mai ita hanoin katak ho mina morin mak ita tenke kose Kristu nia ain, ita nia maluk iha fiar sira-nia ain, hahú hosi sira ne’ebé ki’ak liu. Ema ki’ak sira mak sira ne’ebé iha priviléjiu liu. No ita tenke tau matan ba sira ho mina morin ne’e.

Jestu ne’ebé sarani sira halo bainhira sira ba hasoru imi ko’alia momoos, amlulik sira: sira kaer liman konsagrada, hakbesik nia ba sira-nia rentos nu’udar sinál bensa nian. Furak tebes haree Maromak nia povu santu nia domin ho sinál ida ne’e, basá amlulik mak instrumentu bensa nian. Amlulik nunka, nunka aproveita hosi nia knaar, maibé tenke fó bensa nafatin, konsola, sai minístru kompaixaun nian no sinál Maromak nia laran sadia. No talves sinál hosi buat hotu ne’e mak amliulik ne’ebé ki’ak. Hadomi pobreza bá hanesan imi-nia kaben.

Maun alin doben, diplómata portugués hosi sékulu XVI, Tomé Pires, hakerek liafuan tuir mai ne’e: “Komersiante malaiu sira dehan katak Maromak haki’ak Timor atu hetan ai kameli” (cf. The Summa Oriental, Londres 1944, 204). Maibé ita hatene katak iha mina morin seluk, Kristu nia mina morin, Evanjellu nia mina morin, ne’ebé halo ema nia moris riku liu no hakonu nia ho ksolok. Imi, amlulik sira, diákonu sira, relijiosa sira, keta desanima! Nu’udar Padre Sancho fó hanoin mai ita iha nia sasin kmanek: “Maromak hatene didi’ak oinsá tau matan ba sira ne’ebé nia bolu no haruka ba misaun”. Iha momentu susar barak sira hanoin bá ida ne’e: Nia akompaña ita. Mai ita husik Na’i akompaña ita ho espíritu pobreza no ho espíritu serbisu nian.

Ha’u fó bensa ba imi ho fuan tomak. No, favór ida, ha’u husu imi keta haluha reza mai ha’u maibé reza bá iha favór la’os iha kontra. Obrigadu. [Basa liman] Basa liman hotu tiha: No mós ha’u hakarak remata ho obrigadu ida, agradesimentu boot ba imi nia katuas sira, amlulik katuas sira ne’ebé saran sira-nia moris tomak iha ne’e, relijiosa ferik sira ne’ebé hela iha ne’e, ne’ebé estra-ordinária, ne’ebé saran sira-nia moris. Sira ne’e ita-nia modelu. Obrigadu no obrigadu.
(Tradusaun husi amu Rolando Fernandez SDB)

𝐇𝐨𝐦𝐢𝐥𝐢a Sua Santidade 𝐏𝐚pa 𝐅𝐫𝐚𝐧cisco
𝐌𝐢𝐬𝐚 Boot iha 𝐓𝐚𝐬𝐢 𝐓𝐨𝐥𝐮 , 𝐃𝐢𝐥i Timor Leste
Tersa-Feira, 10 𝐒𝐞tembru 𝟐𝟎𝟐𝟒

"Oan mane ida Moris ona ba ita, no oan mane foo ona ba ita" Ne’e mak liafuan sira iha primeira leitura, ne’ebé Profeta Isaías uza hodi dirije ba abitante sira Jeruzalén nian, durante tempu prosperidade nian ba sidade, ne’ebé infelizmente marka mós ho deklinu morál estraordináriu.

Iha rikusoin barak, maibé rikusoin halo matan-delek ema kbiit-na’in sira, hodi lohi sira hodi hanoin katak sira mesak de’it mak bele halo buat hotu, katak sira la presiza tan Maromak, no sira-nia arogánsia halo sira sai egoista no la justu. Ida-ne'e maka tansá, maski iha rikusoin barak, ema kiak sira hetan abandona no hamlaha iha fatin hotu-hotu, infidelidade buras, no prátika relijioza sai redús beibeik ba formalidade de'it. Fasada ne'ebé bosok mundu, ne'ebé iha primeira vista parese perfeitu maibé tuir loloos subar realidade ida ne'ebé nakukun liu, maka'as liu, no kruél liu, iha ne'ebé presiza tebes arrependementu, mizerikórdia no kura.

Tanba ne’e mak Profeta bolu ba nia povu orizonte foun ida, ne’ebé Maromak sei loke ba sira: futuru ida nakonu ho esperansa, futuru ida nakonu ho ksolok, iha-ne’ebé opresaun no funu sei halakon dala ida de’it (kf. Isa. 9 : 1-4). Nia sei hamoris ba sira naroman boot ida (kf. v. 1) ne’ebé sei liberta sira husi nakukun salan nian ne’ebé hanehan sira, no Nia sei halo ida-ne’e la’ós ho kbiit soldadu sira-nian, arma sira, ka rikusoin, maibé liuhusi prezente husi oan-mane ida (kf. . vv. 5-6). Mai ita para uitoan hodi reflete kona-ba imajen ida-ne’e: Maromak fó nabilan naroman Ninia salvasaun nian liuhusi prezente oan-mane ida nian.

Iha fatin hotu-hotu, kosok-oan nia moris mak momentu naroman nian, tempu ksolok nian no festa nian, no dalaruma fanu mós iha ita hakaran di’ak sira, atu hafoun ita-nia an iha di’ak, atu fila fali ba pureza no simplisidade. Iha labarik ne’ebé foin moris nia oin, fuan ne’ebé toos liu mós sai manas no nakonu ho ternura. Labarik ida nia frajilidade sempre lori mensajen ida maka'as tebes ne'ebé kona klamar ne'ebé maka'as liu, lori ho nia asaun no intensaun sira ne'ebé armonia no kalma. Ne'e furak tebes, maun-alin sira, saida maka akontese bainhira labarik ida moris!

Maromak nia besik mak liuhusi labarik ida. Maromak sai labarik. No la’ós de’it atu halo ita hakfodak no book ita, maibé mós atu loke ita ba Aman nia domin no husik ita-nia an hetan forma husi domin ne’e, atu nune’e bele kura ita-nia kanek sira, arranja fali ita-nia diferensa sira, ordena fali ita-nia seriedade.

Iha Timor Leste furak teb-tebes, tanba iha labarik barak tebes: Nasaun ne’e nu’udar nasaun joven ida ne’ebé iha sikun hotu-hotu bele sente grasa moris nian. No ida-ne’e mak prezente ida, prezente boot ida: prezensa husi foin-sa’e barak no labarik barak ne’ebé kontinua hafoun ita-nia enerjia no ita-nia moris. Maibé liu fali ida-ne’e, ida-ne’e mak sinál ida, tanba halo fatin ba labarik sira, ba labarik ki’ik sira, simu sira, tau matan ba sira, no halo ita-nia an sai ki’ik iha Maromak nia oin no iha ema seluk nia oin, ne’e presizamente atitude ida ne’ebé loke ita ba Maromak nia obra. Hodi halo ita-nia an sai oan, ita husik Maromak nia serbisu iha ita.

Ohin ita fó onra ba Na’i-Feto nu’udar Liurai-Feto, katak Liurai ida nia inan, Jezús, ne’ebé moris ki’ik, hodi halo an sai ita-nia maun-alin, no ne’ebé husu resposta “sim” husi labarik-feto foin-sa’e haraik-an no sai kiik liu (kf. Lc . 1:38). Maria komprende ida-ne’e, to’o pontu ida ne’ebé nia hili atu sai ki’ik nafatin iha nia moris tomak, atu halo nia an sai ki’ik liután, serbí, reza, haksumik-an atu fó fatin ba Jezús, maski buat hotu defisil ba nia.

Tan ne’e, maun alin doben sira, mai ita keta tauk atu halo ita nia an ki’ik iha Maromak nia oin, no iha ema seluk nia oin, ita keta tauk atu lakon ita nia vida, atu fahe ita nia tempu, atu halo revizaun ba ita nia planu sira no muda projetu sira nia medida -ita nia projetu karik presiza, la’ós atu diminui nia, maibé atu halo furak liután liuhusi ita-nia an rasik no ita-nia maluk nia grasa.

Buat sira-ne'e hotu simboliza di'ak liu hosi ksolok tradisionál furak rua iha nasaun ida-ne'e: 𝐊𝐚𝐢𝐛𝐚𝐮𝐤 no 𝐁𝐞𝐥𝐚𝐤. Rua ne'e halo hosi metal folin-boot sira. Ne'e signifika katak rua ne'e iha folin tebes! 𝐊𝐚𝐢𝐛𝐚𝐮𝐤 simboliza balada nia dikur no loro-matan nia naroman, no tau iha leten, enfeita reen-toos, no mós iha uma nia tutun. Kaibauk simboliza forsa, enerjia no laran-manas, no bele reprezenta Maromak nia kbiit, ema ne'ebé fó moris. Maibé la'ós ida-ne'e de'it: tau iha ulun nia aas no iha uma sira nia leten, tuir loloos hakarak fó hanoin mai ita katak, ho Maromak nia Liafuan nia naroman no kbiit Ninia grasa nian, ita mós bele koopera ho ita-nia opsaun no asaun sira iha Ninia planu boot redensaun.

Segundu, 𝐁𝐞𝐥𝐚𝐤, ne'ebé tau iha hirus-matan, hanesan komplementu ida ba ida uluk. Nia fó hanoin mai ita kona-ba fulan nia naroman ne'ebé kmaan, ne'ebé ho haraik-an reflete loro-matan nia naroman iha kalan, hodi taka buat hotu ho nia nabilan. Belak simboliza dame, fraternidade, midar no ternura inan ida nian, ne’ebé ho reflesaun husi ninia domin ne’ebé kmaan halo buat ne’ebé nia kona nabilan ho naroman hanesan naroman ne’ebé nia simu husi Maromak.

Kaibauk no Belak, aman no inan ida nia forsa no ternura: no ida-ne’e mak Maromak manifesta Ninia reinu, ne’ebé halo ho domin no mizerikórdia. Entaun mai ita hamutuk, iha Eukaristia ida-ne’e, ita ida-idak, nu’udar feto no mane, nu’udar Kreda, nu’udar sosiedade, hatene reflete ba mundu naroman ne’ebé maka’as, naroman kmaan husi Maromak domin nian, Maromak ne’ebé , hanesan ita reza iha Salmo Responsorial, "Nia hasa'e ema ki'ik sira hosi rai-rahun, hasa'e ema fraku sira hosi rai-rahun, hasa'e ema kiak sira hosi rai-rahun, no tau nia iha nobre sira leet..." (Sal. 113:7-8) .

------------------------------------------------ ------------------------------------------------ ------------
Maun-alin doben sira,
Ha’u hanoin kleur ona: saida mak di’ak liu ne’ebé Timor iha? Ai-sándalu? Aifuan Persik?
La'ós buat hotu ba di'ak liu. Fatin furak. Ha'u labele haluha ema sira iha estrada ninin, ho labarik sira.
Ita-boot iha oan hira! Ema sira, no buat di'ak liu ne'ebé ita-boot iha maka ita-boot nia oan sira nia hamnasa.
No ema ne’ebé hanorin oan sira atu hamnasa mak ema ne’ebé iha futuru.

Kuidadu! Tanba sira hatete mai ha'u katak iha lafaek sira mai iha tasi-ibun balu;
lafaek mai nani no lafaek iha mordida maka'as liu duké ita bele halai.
Kuidadu! Kuidadu ho lafaek sira ne'ebé hakarak muda ita-boot nia kultura, ne'ebé hakarak muda ita-boot nia istória.
Mantein leal. No keta hakbesik ba lafaek sira-ne'e tanba sira tata, no sira tata maka'as.

Ha'u dezeja dame ba ita-boot. Ha'u hein katak imi kontinua iha oan barak: tanba Nasaun ida-ne'e nia hamnasa maka nia oan sira nia hamnasa!
Tau matan ba imi nia oan sira, maibe tau matan mos ba ferik no katuas sira, ne’ebe sai memoria rai ida ne’e nian.

Obrigado, obrigado barak ba imi nia domin, ba imi nia fiar. Kontinua la'o ba oin ho esperansa!
No agora ita husu ba Maromak atu haraik bensaun ba ita hotu, depois ita sei hananu knananuk hahi nian ba Virjen Maria.

Tasi-Tolu, 10/09/2024
Versaun Tetun ba ita hotu.
Maromak foo bensaun.

RESUMU BADAK HUSI PAPA NIA LIA-MENON IHA TASI-TOLU

1. “Maun alin inan-feton sira, Ha’u hanoin hela sai ida maka Timor iha, ne’ebe di’ak liu? Ai-kameli? Pesca? Buat ne’ebe di’ak liu, la’aos hirak ne’e.”
   BUAT NE’EBE DI’AK-LIU MAKA NINIA POVU!


2. Ha’u sei la haluha Povu ne’ebe hamriik iha dalan, ho labarik sira.
   Imi iha labarik mane nain hira?


3. Povu ida ne’e, buat di’ak-liu ne’ebe nia iha, maka ninia labarik sira ninia hamnasa. No povu ida ne’ebe hanorin ninia labarik sira atu hamnasa,
   POVU IDA NE’E IHA FUTURU!


4. Maibe, imi tenki matan-moris, tamba ema dehan mai ha’u katak iha imi nia tasi-ibun balun, lafaek sira mai.
   Lafaek sira ne’ebe nani sai mai, bele tata forti liu fali do que ita imagina.


5. Imi tenki matan-moris. Tenki matan-moris ba lafaek sira ne’ebe hakarak muda imi nia kultura, hakarak muda imi nia istoria.
   Mantein fiel nafatin, no lalika besik ba lafaek sira ne’e, tanba sira tata, no tata maka’as.


6. Ha’u deseja ba imi Damen. Ha’u deseja atu imi kontinua iha oan barak nafatin!
   Espera katak povu ida ne’e nia hamnasa, maka sira nia labarik sira.


7. Tau matan ba imi nia labarik sira. Maibe tau matan mos ba katuas ho ferik sira,
   tamba sira maka Rai ida ne’e ninia memoria.


8. Obrigado, Obrigado barak ba imi nia Domin, obrigado barak ba imi nia Fiar.
   Avansa ba oin nafatin ho ESPERANSA!

Bele Klik Iha "My Facebook" hodi Kontaktu Mai Ha'u: My Facebook